यस्ताे छ क्याम्पसकाे सङ्घर्षपूर्ण इतिहास
– केशव भारद्वाज
पृष्ठभूमि : एउटा सपनाको बीजारोपण
कुनै पनि समाजको चेतनाको स्तर त्यहाँका शैक्षिक संस्थाहरूले निर्धारण गर्छन् । पूर्वी मोरङको व्यावसायिक र सामाजिक केन्द्रका रूपमा उदाउँदै गरेको पथरी क्षेत्रमा २०६० को दशकको सुरुवातासम्म उच्च शिक्षाका लागि टाढा जानुपर्ने बाध्यता थियो । यही बाध्यतालाई चिर्न र स्थानीयस्तरमै सुलभ उच्च शिक्षा प्रदान गर्न एउटा सपना देखियो, जसको मुख्य सारथि बन्यो— श्री पञ्चायत माध्यमिक विद्यालय । आजको भव्य पथरी बहुमुखी क्याम्पस कुनै आकस्मिक परिघटना मात्र होइन, यो पञ्चायत माविको नेतृत्व, स्थानीयको त्याग र सामूहिक सपनाको मूर्त रूप हो ।
स्थापनाको ऐतिहासिक जग : २०६३ पौष १५ को त्यो भेला
पथरी बहुमुखी क्याम्पसको स्थापनाको कथा पञ्चायत माविको प्राङ्गणबाट सुरु हुन्छ । मिति २०६३ साल पौष १५ गते । जाडोको मौसम भए पनि पञ्चायत माविको हातामा तातो बहस भइरहेको थियो । विद्यालयको संयोजन र पहलमा स्थानीय राजनीतिक दल, सामाजिक कार्यकर्ता, शिक्षक, बुद्धिजीवी, व्यापारी, उद्योगपति, सञ्चारकर्मी, अभिभावक तथा विद्यार्थीहरूको एउटा प्रतिनिधिमूलक बृहत् भेला आयोजना गरियो । उक्त भेलाको एउटै एजेन्डा थियो— “हाम्रो पथरीमा आफ्नै क्याम्पस’’ । सोही भेलाले क्याम्पस स्थापना गर्ने ऐतिहासिक निर्णय ग¥यो । त्यसको करिब आठ महिनापछि अर्थात् २०६४ साल भदौ १९ गते विधिवत् रूपमा क्याम्पसको स्थापना भयो । सुरुवाती चरणको नेतृत्व मोहनप्रसाद तुम्बापो (हाल पथरीशनिश्चरे नगरपालिकाका प्रमुख)ले गर्नुभएको थियो । उहाँको अध्यक्षतामा १९ सदस्यीय क्याम्पस सञ्चालन तदर्थ समिति गठन गरियो भने सदस्य सचिवको रूपमा तत्कालीन पञ्चायत माविका प्रधानाध्यापक चण्डीप्रसाद राईले प्रशासनिक नेतृत्व सम्हाल्नुभएको थियो ।
“त्यो समयमा हामीसँग उत्साह थियो तर स्रोत थिएन । पञ्चायत माविले आफ्नो काख नदिएको भए आजको यो उचाइ सम्भव थिएन । हामीले एउटा सानो टहरोबाट सुरु गरेको यात्रा आज गौरवपूर्ण बनेको छ,’’ तत्कालीन क्याम्पस सञ्चालन तदर्थ समितिका अध्यक्ष रहनुभएका नगर प्रमुख मोहनप्रसाद तुम्बापो विगत सम्झँदै भन्नुहुन्छ ।
जस्ताको टहरोदेखि त्रिविको सम्बन्धनसम्म
क्याम्पस स्थापना हुनु एउटा पाटो थियो तर शैक्षिक कार्यक्रम सुरु गर्नु अर्को चुनौती । २०६४ साल कात्तिक १८ गते क्याम्पसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त ग¥यो । तीन वर्षे स्नातक तहमा शिक्षा (बि.एड.) र व्यवस्थापन (बिबिएस) सङ्कायको पठनपाठन सुरु भयो तर क्याम्पसको आफ्नै भवन थिएन । पञ्चायत माविको पश्चिमी क्षेत्रमा रहेको जस्ताको छानो भएको भवन (जहाँ अहिले बौद्धिक अपाङ्गता स्रोत कक्षा सञ्चालित छ) मा क्याम्पसका सुरुवाती कक्षाहरू सञ्चालन गरिए । पहिलो ब्याचमा ५६ जना विद्यार्थी भर्ना भएका थिए ।
संस्थापक क्याम्पस प्रमुख र सारथिहरू
क्याम्पसलाई प्राज्ञिक नेतृत्व दिन पञ्चायत माविकै तत्कालीन सहायक प्रधानाध्यापक अर्जुनकुमार बुढाथोकीलाई संस्थापक क्याम्पस प्रमुखको जिम्मेवारी दिइयो । उहाँले २०६४ भदौ ७ देखि २०७३ भदौ ३१ सम्म झन्डै नौ वर्ष क्याम्पसको जग बलियो बनाउन अहोरात्र खट्नुभयो । उहाँकै नेतृत्वमा हालको २२ कोठे २ तले शैक्षिक भवन, शौचालयसहितको तीन तले १२ कोठे प्रशासनिक भवन, क्याम्पसको संरक्षणमा रहेको सम्पूर्ण जमिनको पक्की घेराबारासहितको विशाल भौतिक संरचना बनेको पाइन्छ ।
हाल पञ्चायत माविका प्रधानाध्यापक रहनुभएका अर्जुनकुमार बुढाथोकी भन्नुहुन्छ ः “मैले क्याम्पसको जिम्मेवारी सम्हाल्दा हामीसँग केवल चक, डस्टर र पञ्चायत माविको सद्भाव मात्र थियो । विद्यालयको एउटा कुनामा बसेर हामीले भविष्यको क्याम्पस कोरिरहेका थियौँ । आज पञ्चायत माविका विद्यार्थीहरूले यही क्याम्पसमा आएर देशकै उत्कृष्ट नतिजा ल्याउँदा छाती गर्वले फुल्छ ।’’
स्थापना कालमा अध्यापन गर्ने शिक्षक टोलीमा अर्जुनकुमार बुढाथोकी (नेपाली), चेतनाथ पौडेल (नेपाली), शान्तिराम तिम्सिना (अङ्ग्रेजी), होमनाथ दङ्गाल (व्यवस्थापन), टीकाप्रसाद दङ्गाल (अङ्ग्रेजी), जीवन बस्नेत (लेखा), नोवलकिशोर खनाल (अर्थशास्त्र), ढकबहादुर थापा (गणित), ताराबहादुर काफ्ले (नेपाली), देवीप्रसाद गौतम (नेपाली), लेखबहादुर धिमाल (गणित), ऋषिराज धिमाल (शिक्षा), नारायणप्रसाद गौतम (जनसङ्ख्या), प्रमोद निरौला (अङ्ग्रेजी) र शन्तकुमार शर्मा (शिक्षा) हुनुहुन्थ्यो ।
तत्कालीन समयमा कार्यरत कर्मचारीतर्फ नेत्रप्रसाद न्यौपाने (लेखा), धर्मराज बोहोरा (पुस्तकालय), लक्ष्मी लुइटेल र वीरबहादुर भुजेलले संस्थालाई गति दिन सहयोग गर्नुभएको थियो ।
भौतिक विस्तार : पञ्चायत माविको ७ बिघा जग्गा उपहार
पथरी क्याम्पसको कक्षा एक वर्षसम्म पञ्चायत माविकै भवनमा सञ्चालन भएपछि केही समय वाल्मीकि मेमोरियल बोर्डिङ स्कुलको भवनमा पनि चलेको पाइन्छ । यस्तो अवस्थामा क्याम्पसलाई स्थायी संरचना चाहिएको थियो । यसै क्रममा पञ्चायत माविले आफ्नो स्वामित्वमा रहेको ७ बिघा १० धुर जग्गा क्याम्पसलाई उपलब्ध गराउने ऐतिहासिक निर्णय ग¥यो । उक्त निर्णयको कार्यान्वयनसँगै एक विघा १७ कट्ठा जमिन भने सट्टाभर्नामार्फत क्याम्पसले आफ्नै पूर्णस्वामित्वमा उपभोग गरिरहेको छ ।
यो जग्गा दान मात्र थिएन, पथरीको शैक्षिक विकासका लागि पञ्चायत माविको एउटा ठुलो बलिदान र लगानी थियो । यही जमिनमा २०६५ सालमा नयाँ भवन निर्माण भएपछि क्याम्पस हालको स्थानमा सरेको हो । आज त्यही जमिनमा क्याम्पसले सुविधासम्पन्न भौतिक पूर्वाधारहरू खडा गरिरहेको छ ।
अविच्छिन्न सम्बन्ध : पञ्चायत र क्याम्पसको ‘अर्गानिक’ साइनो
पञ्चायत मावि र पथरी क्याम्पसबिचको सम्बन्ध केवल स्थापनाकालमा मात्र सीमित छैन, यो हालसम्म पनि उत्तिकै प्रगाढ छ । यसको सम्बन्ध विभिन्न पक्षमा बहुआयामिक रूपमा परेको पाइन्छ :
१. जनशक्ति आदानप्रदान : क्याम्पसको संस्थापक क्याम्पस प्रमुखको रूपमा रहनुहुने अर्जुनकुमार बुढाथोकीमात्र नभई आज पनि पञ्चायत माविका शिक्षकहरू उपेन्द्र बस्नेत, रञ्जिता बराल र षडानन्द अधिकारीले क्याम्पसमा प्राध्यापन गरिरहनुभएको छ । यसै गरी पूर्वशिक्षकहरू भीमप्रसाद लुइटेल, नारायणप्रसाद गौतम, उमेशकुमार खड्का हाल क्याम्पसकै सेवामा हुनुहुन्छ ।
२. नेतृत्वमा प्रतिनिधित्व : क्याम्पस सञ्चालन विधान २०८० अनुसार गठित १९ सदस्यीय सञ्चालक समितिमा पञ्चायत माविका प्रधानाध्यापक पदेन सदस्य रहने व्यवस्था छ । हालको समितिमा पञ्चायत माविसँग सम्बन्धित ५ जना व्यक्तित्वहरू (पूर्व विव्यस अध्यक्ष देवराज भण्डारी, प्रअ अर्जुनकुमार बुढाथोकी, सहायक प्रअ बुद्धिनाथ अधिकारी, शिक्षक उपेन्द्र बस्नेत र पूर्वशिक्षक दुर्गा सुवेदी दङ्गाल) को उपस्थिति छ । सल्लाहकार समितिमा पनि पूर्व सहायक प्रअ बिना राई रहनुभएको छ । क्याम्पस प्रमुख शान्तिराम तिम्सिना यो सम्बन्धलाई यसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ : “हामी पञ्चायत माविको जगमा उभिएका छौँ । हिजो स्थापनामा पञ्चायतको भूमिका थियो भने आज यसको गरिमा बढाउन पनि पञ्चायतबाटै आएका विद्यार्थी र शिक्षकहरूको मुख्य भूमिका छ । यो एक आदर्श शैक्षिक सम्बन्धको उदाहरण हो ।’’
नतिजामा उत्कृष्टता : बिना घिमिरेको त्यो कीर्तिमान
पञ्चायत माविबाट कक्षा १२ उत्तीर्ण गर्ने विद्यार्थीहरूको पहिलो रोजाइ पथरी क्याम्पस नै बन्ने गरेको छ । यसको सबैभन्दा ठुलो सफलताको प्रमाण बिना घिमिरे हुन् । पथरीशनिश्चरे–३ निवासी पञ्चायत माविकै पूर्व विद्यार्थी बिनाले पथरी बहुमुखी क्याम्पसबाट बिबिएस चौथो वर्षको नतिजा (२०८०) मा ८५.८० प्रतिशत अङ्क ल्याएर नेपाल प्रथम भई क्याम्पस र विद्यालय दुवैको नाम उँचो पारिन् । यो सफलताले के पुष्टि गर्छ भने जग बलियो हुँदा स्थानीयस्तरमै स्थापित संस्थाले पनि सजिलैसँग राष्ट्रिय स्तरको जनशक्ति उत्पादन गर्न सक्छन् ।
नगरपालिका र शिक्षा शाखाको दृष्टिकोण
नगरपालिकाले यी दुवै संस्थालाई सहरको शैक्षिक मेरुदण्डको रूपमा लिएको छ । पञ्चायत मावि एक मात्र नमुना घोषित सामुदायिक विद्यालय हो भने पथरी बहुमुखी क्याम्पस नगरकै एकमात्र उच्च शिक्षा प्रदायक सामुदायिक क्याम्पस हो । यस सम्बन्धमा नगरपालिकाका शिक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखा प्रमुख नवीन खुलाल भन्नुहुन्छ : “पञ्चायत मावि र पथरी क्याम्पसबिचको यो ‘को–अर्डिनेसन’ लोभलाग्दो छ । विद्यालयले क्याम्पस जन्माउने र क्याम्पसले विद्यालयको साख जोगाउने यो चक्रले पथरीशनिश्चरेलाई शैक्षिक हब बनाउन ठुलो सहयोग पु¥याएको छ । हामी नीतिगत रूपमा यस्ता सहकार्यलाई अझ प्रोत्साहन गर्छौं ।’’
निष्कर्ष : साझा भविष्यको मार्गचित्र
२०६३ सालमा पञ्चायत माविको एउटा सानो कोठा र जस्ताको टहरोबाट सुरु भएको क्याम्पस स्थापनाको यात्राले राजमार्ग पार गर्न लाग्दै छ । यस अर्थमा पञ्चायत मावि ‘जननी’ संस्था हो भने पथरी क्याम्पस त्यसको सफल ‘उत्तराधिकारी’ । आज ७ बिघा जग्गामा फैलिएको क्याम्पसको भौतिक संरचना र त्यहाँबाट उत्पादित दक्ष जनशक्तिले पञ्चायत माविको त्यो बेलाको लगानी र दूरदृष्टिलाई सही साबित गरिदिएको छ । यी दुई संस्थाबीचको यो अटुट सम्बन्ध आगामी पुस्ताका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ । पञ्चायतको पहल र पथरीको गौरव— यी दुई पर्याय बनेका छन् । (पञ्चायत वाणीबाट)
