ईश्वर दुलाल, पथरीशनिश्चरे
पशुपक्षीबाट मानिसमा र मानिसबाट पुनः पशुपक्षीमा सर्न सक्ने सरुवा रोगलाई जुनोटिक रोग भनिन्छ । संक्रमित पशुपक्षीसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क, टोकाइ, काँचो दूध तथा मासु, दूषित खाद्यवस्तु, हावा तथा वातावरणका माध्यमबाट यस्ता रोगहरू फैलिने भएकाले पछिल्ला वर्षहरूमा जुनोटिक रोग सार्वजनिक स्वास्थ्यको गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिएको छ ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले समुदायमा महामारी फैलाउने जोखिमका आधारमा प्राथमिकता दिएका १० जुनोटिक रोगमध्ये इन्फ्लुएन्जा पहिलो, रेबिज दोस्रो र कोरोना भाइरस तेस्रो स्थानमा रहेका छन् । स्थानीय अवस्थालाई हेर्दा भने पथरीशनिश्चरे नगरपालिकामा रेबिज प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिन थालेको छ ।
एक वर्षमै ७२६ जनाले लगाए रेबिजविरुद्धको खोप
पथरीशनिश्चरे नगरपालिका स्वास्थ्य शाखाको आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को तथ्याङ्कअनुसार कुकुरको टोकाइका कारण ३७० जना र बिरालोको टोकाइ तथा कोतारेका कारण ३५६ जनाले रेबिजविरुद्धको खोप लगाएका छन् । यसरी एक वर्षको अवधिमा मात्रै कुल ७२६ जनाले रेबिजविरुद्धको खोप लिनुपरेको तथ्याङ्कले नगर क्षेत्रमा रेबिजको जोखिम उच्च रहेको देखाउँछ ।
स्वास्थ्य शाखाका अनुसार रेबिजबाहेक स्क्रब टाइफसका बिरामी पनि देखिन थालेका छन् । समाचार तयार पार्दासम्म स्क्रब टाइफसका ६ जना संक्रमित भेटिएको जानकारी स्वास्थ्य शाखाले दिएको छ । त्यसैगरी समय–समयमा कुखुराहरुमा बर्ड फ्लुका घटनासमेत देखिने गरेका छन् ।
नेपालमा देखिने प्रमुख जुनोटिक रोग
नेपालमा मानिस र पशुपक्षीबीचको घनिष्ठ सम्पर्कका कारण विभिन्न जुनोटिक रोग देखिने गरेका छन् । प्रमुख रोगहरूमा रेबिज, एभियन इन्फ्लुएन्जा (बर्ड फ्लु), जापानी इन्सेफलाइटिस, ब्रुसेलोसिस, लेप्टोस्पाइरोसिस, एन्थ्राक्स, टोक्सोप्लाज्मोसिस, सिस्टिसर्कोसिस तथा हाइड्याटिड रोग रहेका छन् ।
यी रोगहरू संक्रमित जनावरको टोकाइ वा प्रत्यक्ष सम्पर्क, दूषित दूध, मासु, अण्डा तथा पानी, लामखुट्टे वा अन्य कीटजन्य वाहक, साथै माटो, धुलो र जनावरको फोहोरबाट समेत सर्न सक्छन् ।
वन विनाशदेखि जलवायु परिवर्तनसम्मका कारण
वन विनाश, तीव्र शहरीकरण, जलवायु परिवर्तन, पशुपालनको बदलिँदो स्वरूप तथा एन्टिमाइक्रोबियल औषधिको जथाभावी प्रयोगले जुनोटिक रोगको जोखिम झन् बढाएको स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन् । नेपाल सरकारले यी रोगको निगरानी तथा नियन्त्रणका लागि ’वान हेल्थ’ अवधारणाअनुसार मानव, पशु र वातावरणीय स्वास्थ्यलाई एकीकृत रूपमा व्यवस्थापन गर्ने नीति अवलम्बन गरेको छ ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध पनि बढ्दो चुनौती
जुनोटिक रोगसँगै नेपालमा एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (एएमआर) पनि गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिएको छ । ब्याक्टेरिया, भाइरस, फङ्गस तथा परजीवीहरूले औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकास गर्दा सामान्य संक्रमणसमेत उपचार गर्न कठिन हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यसलाई नै एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध भनिन्छ ।
नेपाल एएमआरको उच्च जोखिममा रहेका विश्वका ३० देशमध्ये एक मानिन्छ । मानव र पशु दुवै क्षेत्रमा चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक प्रयोग, औषधिको अधुरो मात्रा सेवन, पशुपालनमा अनियन्त्रित औषधि प्रयोग तथा संक्रमण नियन्त्रणका कमजोर अभ्यासका कारण समस्या बढ्दै गएको छ ।
यसको प्रभावस्वरूप पहिले सजिलै निको हुने निमोनिया, टाइफाइड, पिसाबको संक्रमण, क्षयरोगलगायत रोगको उपचार जटिल, महँगो र लामो हुन थालेको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।
सरकारका प्रमुख प्रयास
नेपाल सरकारले एएमआर नियन्त्रणका लागि राष्ट्रिय कार्ययोजना (२०२४–२०२८) लागू गरेको छ । वान हेल्थ अवधारणाअनुसार मानव, पशु र वातावरणीय स्वास्थ्यबीच समन्वय, अस्पतालमा एएमआर निगरानी प्रणाली विस्तार, प्रयोगशाला सुदृढीकरण, चिकित्सक तथा पशु चिकित्सकलाई जिम्मेवार औषधि प्रयोगसम्बन्धी तालिम, विश्व एएमआर सचेतना सप्ताह तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन् ।
रेबिज नियन्त्रणका लागि एकीकृत बाइट केस म्यानेजमेन्ट प्रणाली लागू गरिएको छ, जसले पशुको टोकाइपछि समयमै उपचार र खोप व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य राखेको छ । निर्वाचन पछि समाचार तयार पार्दाको समय सम्मा (२०८३ असार २२ गते) सरकारले पशुको टोकाई बिरुद्धको कुनै खोप उपलब्ध गराएको छैन ।
रोकथाम नै प्रभावकारी उपाय
स्वास्थ्यकर्मीहरूले चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक प्रयोग नगर्न, औषधिको पूरा मात्रा सेवन गर्न, नियमित हात धुन, सुरक्षित खाद्य सेवन गर्न, पशुपक्षीको जिम्मेवार पालन गर्न तथा समयमै खोप लगाउन आग्रह गरेका छन् । पशुपालन क्षेत्रमा जैविक सुरक्षा अपनाउने, अनावश्यक एन्टिबायोटिक प्रयोग रोक्ने र संक्रमण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्न पनि सुझाव दिइएको छ ।
स्थानीय तहको भूमिका अझ महत्वपूर्ण
विशेषगरी पथरीशनिश्चरेमा एक वर्षमै ७२६ जनाले रेबिजविरुद्धको खोप लगाउनु परेको तथ्यले स्थानीय तहमा जनचेतना अभिवृद्धि, सडक कुकुर व्यवस्थापन, घरपालुवा जनावरको नियमित खोप तथा सुरक्षित पशुपालन अभ्यासलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ ।
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार जुनोटिक रोग र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधलाई नियन्त्रण गर्न सरकार, स्थानीय तह, स्वास्थ्यकर्मी, पशु स्वास्थ्य सेवा, किसान तथा आम नागरिकबीचको समन्वय अपरिहार्य छ । “स्वस्थ मानव, स्वस्थ पशु र स्वस्थ वातावरण“ भन्ने वान हेल्थ अवधारणालाई व्यवहारमा लागू गर्न सके मात्र भविष्यमा महामारीको जोखिम न्यून गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ ।
सन्दर्भहरूः
-डब्ल एच ओ नेपाल
-ईडिसिडि नेपाल
-स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय नेपाल।
– राष्ट्रिय एएमआर कार्य योजना २०२४–२०२८
-सिडिसी
-पथरी शनिश्चरे नगरपालिका स्वथ्य शाखाको डाटा
-जनस्वास्थ्यकर्मी मुकेश पौडेल
-सिनियर अहेब पथरी शनिश्चरे याम बहादुर खड्का
